Hat Sanatı Tarihi-Günümüz Müslüman Dünyasında Hat Sanatı-(İ.R.EL-FARUKİ)

Günümüz müslümanları arasında İslami şuurun yükselmesi ve yeni bir etnik, milli ve dini kimliğin üçüncü dünya insanlarını harekete geçirmesiyle birlikte müslüman hattatlar sanatları üzerinde araştırmalar ve tecrübeler yapmaya devam etmektedirler. Günümüzde müslüman dünyasının bütün yörelerinde sanatçılar olduğu kadar, müslüman işverenler de hat sanatına artan bir ilgi göstermektedirler. Bu yeni hat örneklerinin bazı özellikleri bölgeden bölgeye değişiklik arzetse de bu eski İslam sanatının yeni örneklerindeki stiller için ayrı bölgesel ya da milli sınırla çizmek mümkün değildir. Bu, hattaların günümüze ait çalışmalarının hiçbir çeşitlilik göstermediği anlamına gelmemektedir.

Durum tam bunun tersidir. Ancak bu çeşitlilik milli veya dini özelliklerden çok, İslam-dışı kaynaklardan gelen tesirlerin çeşitli uyarlamalarına dayanmaktadır. Şayet müslüman dünyasındaki günümüze ait hat sanatındaki eğilimleri tasnif etmek için bir teşebbüste bulunacaksak, sanatın çoğu örnekleri şu kategorilerden birine girecektir: (1) “Geleneksel”, (2) “Figüratif”, (3) “Ekspresyonist (ifadeci, dışavurumcu)”, (4) “Sembolik”, (5) “Saf Soyutlama”.

GELENEKSEL HAT SANATI

Geleneksel hat örnekleri daha önceki nesiller tarafından bilinen bir çok üslup ve hat cinsi kullanılarak günümüz müslüman hattatları tarafından üretilmektedir. Bu kategorinin örnekleri için “geleneksel” terimini seçmemizin sebebi bu örneklerin çok eskiden gelen geleneklere olduğu kadar İslami gelenekteki daha standart elemanlara da benzerlik göstermeleridir. O halde geleneksel terimi yalnızca geçmişle olan bir ilgiyi değil aynı zamanda müslümanların toplam hat sanatı ürünlerinin genel çizgisine ya da önde gelen özelliklerine uyumu da göstermektedir. Çağdaş hat sanatının diğer türleri mirasın daha az sayıdaki genel özellikleriyle ilişki gösterirler; yabancı medeniyetlerden gelen tesirlere daha açıktırlar.

Çağdaş geleneksel hattatlar genelde çevrelerindeki önde gelen hattatlardan biri tarafından bir çıraklık sistemi içinde eğitilmektedir. Bazı müslüman devletler hattatların eğitilmesi için okullar açmışlardırç fakat bu kuruluşlar kolonicilik, batılılaşma ve kültürel/ekonomik sıkıntılar kendilerini hissettirdiklerindezor devirler yaşamışlardır. Müslüman dünyasının her yerindeki küttab dini oklulları müslüman öğrencileri eğiterek güzel Arap yazı sanatı için ilgi ve kabiliyetin korunmasına büyük katkıda bulunmuşlardır. Maalesef hat geleneğinin bu kaleleri kolonici ve misyoner amaçlı kuruluşların varlığıyla ciddi derecede zayıflamıştır. Hatta bölgelerin yerlileri tarafından yönetilen müslüman okullarından çoğu dahi yabancı rakiplerini taklit etmeye o kadar isteklidirler ki, Arap hat sanatının yeşertilmesi ve güzelleştirilmesi bahtsız bir kurban durumuna düşmüştür. Bu kötü durumlara rağmen geleneksel hat sanatının temsilcileri halen mevcuttur. Belki geleneğin bu yaşama ısrarı için en önemli sebep sanatın müslüman insanların estetik isteklerine verdiği eşsiz karşılıktır.

Bu yüzyılın geleneksel hattatları, sanatları için soyut bir özne seçerek soyut özellik isteğine bağlı kaldılar. Tabiattan figürler sunmaktansa mantıki bir mesaj vermeyi ve hafrleri güzel bir şekilde yerleştirmeyi vurguladılar. Hat figürleriyle birlikte stilize edilmiş yaprak veya çiçek motifleri ve geometrik şekiller de çalışmalarda göze çarpmaktadır; fakat geleneksel hattatların çağdaş örnekleri genelde soyuttur.

Bir kelime, deyim ya da cümlenin bu şekilde sağ/sol veya yukarı/aşağı ayna düzenlemesinde kullanılması İslam hat sanatında H yedinci/M onüçüncü ve hatta belki de daha önceki yüzyıllardan beri uygulanmaktadır.

FİGÜRATİF HAT SANATI

Çağdaş hat sanatının ikinci kategorisi “Figüratif” olarak ifade edilebilir; figürlerle hat elemanlarını değişik şekillerde bir araya getirmektedir. Bazıları birbirlerine ekleme kombinasyonlarıdır, yani yazı ve figür motifleri sanat çalışmasında yalnızca bir araya getirilmişlerdir. Figüratif elemanlar İslami sanatın soyut yapısına daha iyi uyum sağlamaları için genelde stilize veya tabi halinden çıkarılmış yaprak ya da çiçek motifleriyle sınırlandırılmıştır. Hayvan ve insan figürleri Kur’an nüshalarında, cami, medrese süslemelerinde ya da dekorasyonlarında görülmezler, fakat mahalli amaçla kullanılan vasıta ve eşya üzerinde bulunurlar.

Hem geçmişte hem günümüzde İslam sanatında figürlerin yazı ile bir arada kullanılmalarının ikinci bir türü “resmetme” olarak nitelendirilebilecek metoddur. Bu tür tasarımlarda harfler geometrik, bitki, hayvan ya da insan figürüne uymaları için uzatılır, kısaltılır, çekilir, sıklıştırılır ya da eklemeler, burgular, daireler veya ilave işaret ve dolgularla zenginleştirilirler. Her Kur’an ayetinin yazılışında veya okunuşunda; risale veya mektubun başında kullanılan “besmele” (rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla) bu tür hat çalışmaları için çok uygun bir lafızdır.

Günümüzde hat sanatı kaynaştırma olarak adlandırılabilecek bir figüratif kombinasyona da sahiptir. Bunlarda harfler bitki, hayvan ya da insan motiflerine dönüştürülürler. Kelimenin ifade ettiği gibi kaynaştırma, tasarımı meydana getiren elemanların yani harf ve figürlerin birbirlerinden ayrılmasının imkansızlığını belirtir. Bu örneklerin harfleri, figüratif elemanları oluşturan parçalardır. Herhangi birinin çıkarılması tasarımı yok eder.

EKSPRESYONİST HAT SANATI

Ekspresyonist hat, müslüman dünyasının çağdaş hat sanatının üçüncü türüdür. Son zamanların diğer hat eserleri gibi bu stil de ilgili batılı estetik hareketlerle ilişkilidir. Bunlar, Müslüman sanatı ve sanatçılarının son zamanlarda batılı sanatlar tarafından etkilenmesinin bir sonucudur. Ekspresyonist hattatlar İslami sanat mirasının kelimelerini kullanmakla birlikte onun gramerini örneklemekten çok uzaktırlar.

Ekspresyonist terimi genellikle büyük ölçüde bozulmuş ve abartılmış hislerin ya da hissi unsurların ön planda olduğu hat türünü tasnif için kullanılır. Ondokuzuncu yüzyıl sonları ve yirminci yüzyılda batı dünyasındaki modern bir hareket olarak ortaya çıkan ekspresyonizm kendi şahsi duygularını izleyiciye nakletmek isteyen sanatçıların çalışmalarıyla örneklendi. Aynı zamanda sunulan nesnelere, kişilere ya da olaylara şahsi, görsel ve hissi bir karşılık vermek istediler. Gayeleri realistik bir portreleme değildi. Böyle bir sanat hareketi temsil edilebileni, şahsi olanı içine alır. İslami sanatın soyut ve evrensel özellikleriyle uyumu büyük ölçüde eksiktir, hatta keskin bir zıddiyet seviyesindedir. Müslüman sanatçı, seyredeni şahsi olandan uzağa çekmeye ve ilahi olan üzerine teksif etmeye çalışmıştır. Ekspresyonist sanat ise insan duygularını, ruh hali portrelerini şahsi hisleri ve ilgileri vurgular. Daha yüksek seviyede bir varlığın kavranmasına doğru bir yükseliş olmaktan çok tabiata ve çoğunlukla onun en az yükselten ve ideal konularına bir düşüş anlamına gelmektedir.

Ekspresyonist sanatın tamamen yabancı temellerine rağmen çağdaş Müslüman hattatlardan bazıları bu estetik özellikleri İslami hatta uyarlamaya çalışmışlardır. İslami gelenek ve ideolojinin temel esasları yerine yabancı bir gelenekle o kadar iç içe görünmektedirler ki, bu garip ve gayri İslami metodla hat üretme çabalarının uygunsuzluğunu fark etmemektedirler. İslam mirasından motifler –Arap dilinin harf ve kelimelerini- kullanmakla birlikte bu tür çalışmalar batılı sanat geleneğinin bir parçası ve mahsülüdürler. Müslüman sanatçının canlanmasına bir katkısı olmadığı gibi Müslüman seyirciye de verecek çok az şeyi vardır. Bu türü İslam sanatı olarak değerlendirmenin batılı bir Hristiyana başörtüsü taktırarak ona Müslüman demekten çok büyük bir farkı yoktur.

SEMBOLİK HAT SANATI

Çağdaş Müslüman hat sanatının dördüncü kategorisi “Sembolik” hat sanatı olarak adlandıracağımız örnekleri ihtiva eden bölümdür. İslam sanatı için edebi semboller kullanımının kendisine has tatbik olunamazlığına rağmen günümüzün bazı hattatları bu yolu takip etmişlerdir. Hat sanatının bu türünde batılılaşma, sanatın kaynağı ve sürecinde yine tesirini göstermektedir. Bu türden kültür etkisinin delilleri belli bir harf veya kelimeyi bir fikrin ya da fikirler kompleksinin sembolü olarak kullanan çağdaş hattatların tasarımlarında görülebilir. Bunların arasında bir Arapça harfin bu harfle başlayan kelimelerle özdeşleştirildiği çalışmalar da yer alır –mesela sin harfiyle başlayan seyf (kılıç) veya sikin (bıçak) kelimeleri-. Sembolik harf ya da harfler bu tür kompozisyonlarda belli bir mesaj vermek gayesiyle anlatılmak istenen nesneleri ifadelerinde bir araya getirirler. Böylelikle ifade edilen fikirler yazı tarafından taşınan bir mesaj olmaktansa nesnelerle ilişkili hale gelirler. Nesnelerin arkasındaki mana harf ya da harflerin şekli veya ifade edilme durumuyla belirtilirler. Böyle kombinasyonlar yalnızca sanatçının seçimi ve duygularının ifadesi olarak anlamlıdır. Bu şekildeki sun’i bir kombinasyonda bir araya getirilmeye zorlanan harfler üstün bir mesajın taşıyıcısı olmaktaki rollerini inkar ederler. Bu birleştirici ve sembolik görünüşe genellikle isyan ya da sosyal yenilik mesajı ifade edilen kompozisyonlarda girerler. Sanat çalışmalarında bu tür yönelme İslam sanat tarihinde önemli rol oynamış olan bir eğilim değildir. Fakat insanın günlük hayatıyla bu denli yakın münasebetin, günümüzün ya da geleceğin İslam sanatı için geçerlilik kazanabileceği merak edilebilir. Bu, İslami estetik geleneğin üstünlüğü hedefleyen yolundan büyük bir sapma manasına gelecektir.

TAKLİDİ YAZI SANATI VEYA SAF SOYUTLAMA

Müslüman sanatçılar tarafından hattın beşinci tür bir çağdaş kullanımı daha vardır. Bu tür, “Pseudo-Kaligrafi/Taklidi Yazı Sanatı” veya “Saf Soyutlama” olarak isimlendirilebilir. Pseudo-Kaligrafi deyimi elbette bu tür sanat örneklerinin harflere ve/veya kelimelere benzediğini fakat onların geleneksel manalarından hiç birini taşımadığını belirtir. Saf soyutlama ise Müslüman estetik üretimi içindeki estetik bir türü adlandırmak için yirminci yüzyıl batılı sanat hareketinden alınan bir başka addır. Soyutlama terimi batılı sanat çevrelerinde birbirinden bir hayli farklı sanat hareketlerini tasnif için kullanılmasına rağmen “saf” sıfatıyla birlikte kullanılması soyutlamacılık içinde genel olarak belirli bir hareketi ifade etmektedir. Harfler, geometrik şekiller ya da herhangi bir başka motif Müslüman saf soyutlama sanatçıları tarafından geleneksel mana ya da önemlerinin hepsinden kopmuş saf şekiller olarak kullanılmaktadır. Harfler sözlük manalarından çıkarılarak tamamen tasarım elemanları haline gelmektedir. Eğer hat motifleri herhangi bir mana taşıyorlarsa bu mana da canlandırmanın ya da onlara atfedilen edebi sembolik imaların ekspresyonist özelliklerinden gelmektedir.

Hattı bu yolla kullanan Müslüman dünyasının bazı sanatçıları adını “tek boyut grubu” koydukları yeni bir sanat ekolü kurmaya çalıştılar. Gayeleri Arap yazısını geometrik ya da figüratif bir motiften farklı değilmiş gibi kullanmaktı. Alfabenin plastik potansiyelini istismar ederek bu saf soyutlama hattatları harfleri üstün bir mesajın elemanları olmak yerine, işlenmesi gereken şekiller olarak gördüler. Bu sanatçılarla harf artık eski zamanların İslam hattındaki iki kat zengin manaya sahip motifleri değillerdi.

Saf soyutlama hattatlarının çalışmaları genellikle İslami sanat yelpazesinin dışında kabul edilebilirler. Sadece sanatkarlarının istatistiki olarak Müslüman olmaları anlamında “İslami” olarak değerlendirilebilirler. Fakat harflerin birlikteliğini ve Arap dilinin kelimelerini ve bunun bir sonucu olarak sanatlarıyla Kur’ani mesaj arasındaki ilişkiyi reddetmeleri Müslümanlar tarafından yüzyıllar boyunca sanatın en asil mahiyeti olarak görülen sanatkarane yapım unsuruyla ters düşer. Dahası, ekspresyonizme meyleden Pseudo Kaligrafi ya da Saf soyutlama örnekleri yani sanatçının duygularını ve hislerini görüntüleme çabası yine İslami mücerret hedeflere muhaliftir. Saf soyutlamadaki “sanat için sanat” öenekleri olan derlemeler, yani yalnızca renk ve şekil çalışmaları da aynı şekilde İslami değildir. İnsan varlığının tabiatını ve faaliyetinin maksatlılığını kuvvetle vurgulayan İslam ve tevhid doktrini kendisi için ve uygun olmayan bir şekilde “sanat için” var olan bir sanatı teşvik edemez ve destekleyemez. Hatta İslam böyle bir sanatın varolamayacağını söyler.

About these ads

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: